Author: Włodzimierz Macewicz
Keywords: tex, Wirtualna Akademia

## 4. Przygotowywanie tekstów do składania

Z każdym systemem składu można pracować w ten sposób, że najpierw tekst przepisywany jest odpowiednio zwykłym edytorem tekstowym typu ASCII, a następnie taki ,,maszynopis komputerowy'' wykorzystywany jest do wykonania składu.

Poniżej opisujemy niektóre zasady przygotowywania na komputerze, edytorem typu ASCII, tekstów, które następnie mają być złożone za pomocą systemu składania tekstów TEX.

Wymienione poniżej zasady można podzielić na dwie kategorie:

1. ogólne zasady ortograficzne, interpunkcyjne i typograficzne, których przestrzeganie jest niezbędne zawsze, w każdym profesjonalnie napisanym tekście, niezależnie od programu, który posłużył do napisania (złożenia) tego tekstu;
2. sposób realizacji tych zasad w TEX-u.

### 4.1 Podział na akapity

Akapitem nazywamy tutaj fragment tekstu, który w gotowej książce lub czasopiśmie, zaczyna się zwykle od tzw. wcięcia akapitowego, składa się z pewnej liczby linijek i kończy niepełną linijką. Niniejsze zdanie jest częścią akapitu, który zaczął się słowem ,,Akapitem'', a kończy się tą kropką: .

System składu ,,wyobraża sobie'' akapit najpierw jako jedną bardzo długą linijkę, którą ma połamać na krótsze, na ogół równej długości linijki, dokonując -- jeśli to konieczne -- automatycznego przenoszenia (dzielenia) wyrazów.

Przygotowując tekst przeznaczony do złożenia musimy ,,poinformować'' system składu o treści poszczególnych akapitów. Przepisując tekst zwykłym edytorem musimy więc przestrzegać następujących zasad:

1. akapit dzielimy na linijki w sposób dowolny; system składu nie będzie brał pod uwagę tych miejsc podziału; każda zmiana wiersza będzie traktowana tak, jak odstęp;
2. nie wykonujemy dzielenia (przenoszenia) wyrazów; TEX sam dokona odpowiednich podziałów zgodnie z regułami języka polskiego;
3. poszczególne akapity oddzielamy od siebie pustą linijką (trzeba nacisnąć dwukrotnie klawisz ,,Enter'').

### 4.2 Znaki przestankowe

Poniżej opisujemy zasady, jakich należy przestrzegać przy przepisywaniu, związane ze znakami przestankowymi.

#### 4.2.1 Cudzysłowy

Cudzysłowy zawsze przylegają do tekstu, którego dotyczą, tzn. nigdy nie robimy odstępu bezpośrednio wewnątrz, a prawie zawsze robimy na zewnątrz. Cudzysłów ,,otwierający'' i ,,zamykający'' różnią się położeniem (otwierający jest na dole, a zamykający na górze).

Cudzysłów ,,otwierający'' oznacza się w tekście przy pomocy dwóch przecinków, a cudzysłów ,,zamykający'' w postaci dwóch apostrofów. Pierwsze dwa wyrazy poprzedniego zdania zostały wpisane do pliku jako: `Cudzysłów ,,otwierający''`. Nawet jeśli w maszynopisie lub rękopisie cudzysłowy otwierający i zamykający wyglądają tak samo, należy je rozróżnić i zaznaczyć tak jak opisano powyżej.

Oprócz opisanych powyżej zwykłych cudzysłowów, czasem stosuje się też w tekście tzw. ,,cudzysłowy <<francuskie>>''. Używa się ich wtedy, gdy trzeba wyróżnić cudzysłowem fragment zawarty w tekście już objętym cudzysłowem zwykłym.

Francuski cudzysłów otwierający oznacza się w tekście za pomocą dwóch znaków mniejszości: `<<`, a francuski cudzysłów zamykający za pomocą dwóch znaków większości: `>>;`.

#### 4.2.2. Nawiasy

Nawiasy (podobnie jak cudzysłowy) zawsze muszą przylegać do tekstu, którego dotyczą. Odstępy przy nawiasach mogą (i na ogół muszą) być jedynie na zewnątrz (choć zdarzają się wyjątki).

Nigdy nie należy w roli nawiasu używać ukośnej kreski `/`, zwanej ,,łamane'' lub ,,ciach''.

#### 4.2.3. Podstawowe znaki przestankowe

Przy pisaniu wszystkich podstawowych znaków przestankowych, czyli kropki, przecinka, średnika, znaku zapytania, wykrzyknika dwukropka oraz wielokropka:

    . , ; : ? ! ...

należy pamiętać, że pomiędzy poprzedzającym taki znak wyrazem, a takim znakiem nie może być odstępu, ani zmiany wiersza, natomiast po znaku przestankowym zawsze piszemy odstęp (prawie zawsze!).

Pamiętajmy, że wielokropek, to trzy kropki, a nie np. cztery.

#### 4.2.4. Kreski poziome

Proste maszyny do pisania posiadają tylko jedną czcionkę w kształcie poziomej kreski ,,`-`''. W profesjonalnym składzie drukarskim występują aż cztery rodzaje kresek poziomych. Są to: łącznik, myślnik, półpauza oraz minus.

Poniżej opiszemy krótko zastosowanie tych znaków i sposób ich składania w TEX-u.

#### 4.2.4.1. Łącznik

Łącznik, zwany też dywizem, jest krótką kreską stosowaną w kilku możliwych kontekstach.

W wyrazach złożonych, np. ,,niebiesko-czarny'', ,,dżentelmen-włamywacz'' łącznik oddziela poszczególne wyrazy składowe. Jest to krótka kreska znajdująca się pomiędzy wyrazami bez dodatkowych odstępów.

Pisząc takie słowa jak ,,żółto-zielony'' należy mieć na uwadze, że przymiotnik ,,żółto-zielony'' oznacza ,,częściowo barwy żółtej, a częściowo zielonej'', natomiast przymiotnik ,,żółtozielony'' (pisany jako jedno słowo bez łącznika) oznacza ,,barwy żółtej z odcieniem zielonym''. Słowo złożone występujące w składzie na granicy kolumny może zostać podzielone (częściowo przeniesione do następnego wiersza). Reguła przenoszenia takich słów jest następująca: każdy z wyrazów składowych może zostać podzielony lub podział może nastąpić na granicy wyrazów. W tym ostatnim przypadku kreska łącząca wyrazy powinna zostać ,,rozdwojona'', to znaczy znaleźć się zarówno na końcu linijki pierwszej, jak też na początku linijki drugiej. Oto możliwe sposoby przeniesienia słowa ,,żółto-zielony'':

``

Żół-
to-zielony.
Żółto-
-zielony.
Żółto-zie-
lony.
Żółto-zielo-
ny.

Przygotowując tekst do składania systemem TEX łącznik wpisuje się jako parę znaków ,,`\=`'' (w-tył-ciach, równa się), bez dodatkowych odstępów. Symbol ,,`\=`'' jest komendą występującą jedynie w polskiej wersji TEX-a (czyli w MEX-u) i pozwala TEX-owi na przenoszenie wyrazów złożonych zgodnie z opisaną wyżej regułą.

Są jednak takie konteksty, gdzie chcielibyśmy użyć łącznika, nie zezwalając TEX-owi na przenoszenie tak utworzonego napisu. Jeśli mówimy o wydziale K-2 stoczni, to nie chcielibyśmy, aby TEX w jakiejkolwiek sytuacji przeniósł: ``

K-
-2

Podobnie w przypadku komputera K-202, numeru telefonu 34-22 lub kodu pocztowego 80-309. We wszystkich takich przypadkach łącznik zapisujemy w danych dla TEX-a jako pojedynczą kreskę ,,`-`''. A zatem wymienione przykłady należy zapisać jako: ,,`K-2`'', ,,`K-202`'', ,,`34-22`'', ,,`80-309`''.

Może się jednak zdarzyć, że składamy tekst w wąskiej kolumnie (np. w jednej ze szpalt gazety), gdzie system składu nie ma zbyt wielu możliwości wygodnego łamania na linijki. Jeżeli w takim kontekście pojawi się gdzieś w środku akapitu długi symbol, np. numer konta bankowego:

    123456-778899-124-0,

to TEX może mieć trudności ze składem. W takiej sytuacji zamiast w danych wejściowych pisać:

    123456-778899-124-0,

czyli stosując pojedyncze kreski, można podpowiedzieć TEX-owi gdzie może złamać ten długi napis, stosując notację ,,`\=`'':

    123456\=778899\=124\=0.

Łącznik jest również tym znakiem, którego używa TEX do przenoszenia (dzielenia) wyrazów. To jednak odbywa się automatycznie i nie wymaga żadnych ingerencji użytkownika systemu.

#### 4.2.4.2. Myślnik

Myślnik --- to dłuższa kreska używana jako znak przestankowy.

Zapisuje się go za pomocą trzech następujących po sobie minusów: ,,`---`''. Przed myślnikiem i po myślniku należy dodać po jednym odstępie.

#### 4.2.4.3. Półpauza

Półpauza, zwana też pauzą półfiretową, to kreska o połowę krótsza od myślnika. Stosuje się ją przede wszystkim przy pisaniu zakresów liczbowych, np. ,,str. 11--13''. Zapisuje się ją przy pomocy dwóch następujących po sobie minusów: ,,`--`''. A zatem napis ,,11--13'' zapisujemy jako ,,`11--13`'' bez odstępów po bokach. Odstępy takie muszą się pojawić w sytuacjach takich jak: ,,11 października -- 13 listopada''.

Czasem półpauzy używa się też w roli myślnika. Myślniki muszą być jednolite w całym tekście. Na ogół stosowanie jednego lub drugiego rodzaju wymaga uzgodnienia z redakcją zlecającą skład.

#### 4.2.4.4. Minus

Minus jest znakiem o podobnym kształcie do poprzednio wymienionych. Stosuje się go w formułach matematycznych. Nawet takie proste zdanie jak: ,,Na dworze jest dziś -5 stopni.'' zawiera formułę matematyczną.

Formuły matematyczne, to bardzo duży i istotny fragment TEX-a i nie sposób tu omówić go szerzej. Możemy jednak nauczyć się zapisywać taką prościutką formułkę, jak ,,--5''. Otóż jeśli w tekście wejściowym TEX-a umieścimy kolejno znaki ,,`-`'' i ,,`5`'' otoczone symbolami dolara, czyli napiszemy: `$-5$`, to TEX potraktuje to jako formułę matematyczną i użyta przezeń w składzie kreska pozioma będzie minusem. Gdybyśmy nie użyli znaków dolara, TEX złożyłby łącznik, co byłoby zupełnie nieodpowiednie; porównajmy niepoprawne: ,,-$5$'' i poprawne: ,,$-5$''.

### 4.3. Znaki specjalne

Niektóre znaki w systemie TEX mają specjalne znaczenie. Oznacza to, że system po napotkaniu takiego znaku w tekście przeznaczonym do składania wykonuje inne czynności niż po prostu umieszczenie takiego znaku na stronie.

Na przykład przygotowany pod edytorem tekst, zawierający jedynie litery i znaki przestankowe: `To nie takie trudne, jak się wydaje...`

zostanie złożony -- zgodnie z oczekiwaniem -- jako:

To nie takie trudne, jak się wydaje...

Jednak, jeśli w takim tekście pojawiłyby się znaki, które TEX traktuje w sposób szczególny, to zareagowałby na nie zupełnie inaczej. Nie będziemy tu opisywać co by się stało. Zapamiętajmy jednak, że jeśli chcemy uzyskać jeden z czterech następujących znaków:

    & $ % #

to musimy wpisać to do pliku wejściowego, jako:

`\& \$ \% \#`

A zatem każdy z tych specjalnych znaków należy poprzedzić ,,w-tył-ciachem'', czyli ,,`\`''.

### 4.4. Niełamliwe odstępy

Polskie zasady typograficzne nie pozwalają łamać akapitu na linijki w taki sposób, żeby na końcu linijki pojawił się jednoliterowy spójnik. Np. w zdaniu ,,Janek urodził się w Płocku'' nieładnie by było, gdyby na koncu linijki pojawiło się słowo ,,w'', a dopiero na początku następnej słowo ,,Płocku''. Te słowa są silnie ze sobą związane.

Takie odstępy, na których nie wolno systemowi złamać wiersza, zazanacza się w przepisywanym tekście w specjalny sposób, pisząc znak ,,tylda'' `~` zamiast odstępu. Wymienione wcześniej zdanie należy zatem przepisać jako: ,,`Janek urodził się w~Płocku`''.

Jest wiele takich przypadków, kiedy związek fragmentów zdania jest tak silny, że nie należy wewnątrz takiego fragmentu łamać na linie. Nie zawsze reguła jest tak prosta, jak to napisano powyżej. Przyjrzyjmy się kilku przykładom poprawnie zaznaczonych fragmentów.

    godz.~17.00
    od~15 do~40~osób
    na str.~2 napisano
    ul.~Świerkowa
    tel.~25--04--71
    rozdział~2
    2~rozdziały
    p.~Jan Nowak
    I~część IX~Symfonii

W większości przypadków odpowiednie zaznaczenie wymaga pewnej wprawy i doświadczenia.